Prawo Chełmińskie

28 grudnia 1233 roku wielki mistrz krajowy Hermann von Salza i mistrz krajowy Hermann Balk wystawili dokument lokacyjny dla Chełmna. Dokument ten, jednocześnie dotyczył Torunia, nazywany jest pierwotnym Przywilejem Chełmińskim, znany jako Prawo Chełmińskie.

Na mocy Prawa Chełmińskiego lokowanych było od średniowiecza do końca XVIII w. aż 225 miast oraz 1364 wsie i wszelkiego rodzaju osady. Dokument z 1233 roku spłonął około 1244 roku i wówczas to Zakon wydał w dniu 1 października 1251 roku nowy dokument tzw. odnowiony Przywilej Chełmiński. Tym razem sporządzono dwa osobne dokumenty dla Chełmna i Torunia. Odnowiony Przywilej nazywał Chełmno „miastem głównym i godniejszym od pozostałych”. Chełmiński egzemplarz odnowionego Przywileju Chełmińskiego przechowywany jest obecnie w Tajnym Archiwum Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturalnego (Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz) w Berlin – Dahlem.

Prawo Chełmińskie było niezwykle nowoczesnym przywilejem, stanowił swego rodzaju „konstytucję miejską”, ponieważ regulował wszystkie sfery życia społeczno–gospodarczego i politycznego miasta i miast lokowanych na jego podstawie. Stwarzał dla mieszkańców doskonałe warunki do rozwoju i życia. Był fundamentem ich bogactwa, wspaniałego rozkwitu rzemiosła, handlu, architektury i sztuki, a także niezależności gospodarczej i sądowniczej.

W przywileju tym Zakon Krzyżacki m. in. zwalniał całą Ziemię Chełmińską od wszelkiego cła, dawał prawo wyboru sędziego, określał zasady bicia monety czy też wprowadził zasadę dziedziczenia dla obu płci. 

Miał on jeszcze dodatkowe znaczenie, nie tylko dla samego Chełmna, ponieważ właśnie w nim po raz pierwszy pojawiło się określenie „moneta chełmińska”. Choć samo ustanowienie jednolitej monety nastąpiło w pierwotnym przywileju z 1233 roku, to dopiero ten odnowiony dokument określał jej nazwę i znaczenie jako monety obowiązującej „na całej ziemi” tzn. na terenie państwa krzyżackiego. Moneta zwana również denarem chełmińskim tworzyła podstawę systemu pieniężnego (tzw. stopa mennicza) obowiązującego na tym terenie. Ciekawostką jest, że „moneta chełmińska” stanowiła jeden z kilku środków płatniczych również w Królestwie Polskim, w tym m.in. w Krakowie.

Więcej informacji na temat Prawa Chełmińskiego i lokacji Chełmna:

792 lata temu powstało słynne Prawo Chełmińskie – Chełmno

Prawo Chełmińskie 28 grudnia 1233 roku

Opracowanie:
Elżbieta Pawelec, główny specjalista ds. promocji turystycznej UM Chełmno

Miasta lokowane na Prawie Chełmińskim:

XIII wiek

1233 r. (28 XII) CHEŁMNO;

1233 r. (28 XII) TORUŃ – Stare Miasto;

1234 r. KWIDZYN;

1240 r. RADZYŃ CHEŁMIŃSKI;

1246/1251 r. CHEŁMŻA;

1259 r. MIĘDZYRZECZ;

1264 r. (13 VIII) TORUŃ – Nowe Miasto;

1275 r. KOWALEWO POMORSKIE;

1276 r. MALBORK;

1285/1305 r. PRABUTY;

1286 r. (28 II) KRÓLEWIEC – Stare Miasto (obecna Rosja);

1288 r. (15 VI) DZIERZGOŃ;

1291 r. (18 VI ) GRUDZIĄDZ;

1296/1300 r. TOLKMICKO;

1297 r. (25 IX) GNIEW;

1297 r. PASŁĘK;

1298 r. (21 XII) ŁASIN;

1298 r. BRODNICA;

1299 r. (29 III) KRÓLEWIEC – LIPNIK (obecna Rosja);

1299 r. (7 IV) RYBAKI (obecna Rosja);

XIV wiek

pocz. XIV w.WĄBRZEŻNO;

1301 r. ŚWIĘTOMIEJSC (obecna Rosja);

1303/1311 r. – LUBAWA ;

1305 r. IŁAWA;

1305 r. SUSZ;

1305 r. ZALEWO;

1308 r. LIDZBARK WARMIŃSKI;

1313 r. ORNETA;

1312 r. PIENIĘŻNO;

1315 r. KRZYŻBORK (obecna Rosja);

1315 r. MIŁAKOWO;

1315 r. (?) NOWY STAW;

1320 r. SKARSZEWY;

1320/1326 r. LIDZBARK WELSKI;

1320/1329 r. MŁYNARY;

1325 r. NOWE MIASTO LUBAWSKIE;

1326 r. DĄBRÓWNO;

1327 r. (1 I) GÓRZNO;

1327 r. (6 IV) KRÓLEWIEC – KNIPAWA (obecna Rosja);

1327 r. MORĄG;

1327/1330 r. OSTRÓDA;

1328 r. (?) GARDEJA;

1329 r. (26 II) DOBRE MIASTO;

1330 r. (?) KURZĘTNIK;

1331 r. (1 I) KISIELICE;

1331 r. (13 I) BISKUPIEC POMORSKI;

1332 r. BARTOSZYCE – Stare Miasto;

1335 r. (5 II) GÓROWO IŁAWIECKIE;

1335 r. (?) (25 III) FRYDLĄD (obecna Rosja);

1335 r. (31 XII) MIŁOMŁYN;

1336 r. (25 I) WELAWA (obecna Rosja);

1337 r. (12 VII) RESZEL;

1338 r. (25 VII) ŚWIECIE;

1338 r. (5 II) JEZIORANY;

1339 r. (8 IX) WŁOCŁAWEK;

1341 r. CYNTY (obecna Rosja);

1341 r. (6 I) LĘBORK;

1344 r. (14 VIII) DZIAŁDOWO;

1345 r. RYPIN;

1346 r. (12 VII) BYTÓW;

1346 r. (22 VII) TUCHOLA;

1346 r. (31 VII) GDAŃSK – Główne Miasto;

1348 r. (19 VI) CZŁUCHÓW;

1348 r. (14 IX) STAROGARD GDAŃSKI;

1348 r. (16 XI) PUCK;

1349 r. (15 IV) LIPNO;

1350 r. CZERSK;

1350 r. CIECHANÓW;

1351 r. (13 I) SĘPOPOL;

1351 r. (14 VII) BODZANÓW;

1353 r. (31 X) OLSZTYN – Stare Miasto;

1354 r. (15 XI) DEBRZNO;

1356 r. (29 IX) BARTOSZYCE – Nowe Miasto;

1357 r. (11 XI) KĘTRZYN;

1357 r. (8 VII) ŁEBA;

1359 r. (11 II) KAMIEŃ KRAJEŃSKI;

1359 r. (1 X) OLSZTYNEK;

1360 r. CHOJNICE;

1364 r. (6 VII) BARCZEWO;

1370/1373 r. PŁOCK;

1373 r. (26 I) BIELSK;

1373 r. (12 V) CZERWIŃSKA NAD WISŁĄ;

1373 r. (12 V) OSTROŁĘKA;

1373 r. WIZNA;

1374 r. RAWA MAZOWIECKA;

1374 r. (29 VI) NOWY DWÓR MAZOWIECKI;

1377 r. (14 IV) MAGNUSZEW;

1377 r. MSZCZONÓW;

1377 r. GDAŃSK – Stare Miasto;

1378 r. (2 III ) RÓŻAN;

1378 r. (4 V) OLSZTYN – Nowe Miasto;

1380 r. (18 I) GDAŃSK – Młode Miasto;

1380 r. (20 II) PUŁTUSK;

1380 r. (12 VII) BŁONIE;

1381 r. (2 IV) NIDZICA;

1392 r. (8 III) GOSTYNIN;

1382 r. (26 V) WARSZAWA – Stare Miasto;

1382 r. (21 X) FORDON;

1382 r. BIAŁY BÓR;

1383 r. RADZYMIN;

1383 r. (7 IX) SZREŃSK;

1384 r. (20 III) KUCZBORK – OSADA;

1384 r. (17 IV) TCZEW;

1385 r. (30 IV) BISZTYNEK;

1385 r. (4 X) SOCHOCIN;

1386 r. (25 IV) GOSZCZYN;

1386 r. (4 VIII) PASYM;

1386 r. (11 XI) NASIELSK;

1395 r. CZARNE;

1395 r. KOŚCIERZYNA;

1395 r. (17 X) BISKUPIEC;

1398 r. GIERDAWY (obecna Rosja);

1398 r. WYSZOGRÓD;

1400 r. (27 XII) NOWE MIASTO NAD PILICĄ;

1400 r. (19 X) ALEMBORK (obecna Rosja);

1400 r. RADZANÓW;

1400 r. PŁOŃSK;

1400 r. DOMNOWO (obecna Rosja);

XV wiek

XIV/XV BRAŃSK;

XIV/XV DROCHICZYN;

XIV/XV SURAŻ;

1403 r. (29 IX) BOBROWNIKI;

1404/1407 r. MRĄGOWO;

1405 r. (4 VII) SROKOWO;

1406 r. (2 XI) BIEŻUŃ;

1407 r. BUDZISZEWICE;

1407 r. NORDENBORK (obecna Rosja);

1408 r. WARSZAWA – Nowe Miasto;

1414 r. (14 III) KAMPINOS;

1416 r. SZTUM;

1417 r. SOCHACZEW;

1417 r. (6 XI) WISKITKI;

1418 r. ŁOMŻA;

1419 r. (15 V) GRÓJEC;

1420 r. NOWE MIASTO n/Soną;

1421 r. MAKÓW MAZOWIECKI;

1421 r. GOLUB (obecny Golub-Dobrzyń);

1421 r. LIW (Stary);

1421 r. (29 V) MIŃSK MAZOWIECKI;

1421 r. (15 VI/18 VIII) JANOWO;

1423 r. (18 III) SEROCK;

1423 r. (17 VII) LATOWICZ;

1423 r. (20 VII) GARWOLIN;

1425 r. (22 V) RAŻNY;

1425 r. (28 VI) TYKOCIN;

1425 r. (30 VI) KOLNO;

1425 r. (29 XII) RACIĄŻ;

1427 r. (10 X) PRZASNYSZ;

1427 r. GŁOWNO;

1428 r. (15 IV) KAMIEŃCZYK;

1428 r. (2 VIII) ZAMBSKI KOŚCIELNE;

1429 r. (13 VII) MŁAWA;

1430 r. (28 VII) DMOSIN;

1430 r. (10 XI) WADOWICE;

1431 r. NIESZAWA pod Toruniem;

1434 r. (24 IX) NUR;

1434 r. (24 IX) NOWOGRÓD;

1435 r. EŁK;

1436 r. WĄSOSZ;

1436 r. OSTROŁĘKA;

1437 r. (1 VII) GĄBIN;

1440 r. (22 IX) MIELNIK;

1442 r. (2 XI) CHODECZ;

1445 r. SKĘPE;

1445 r. GŁOWACZÓW;

1445 r. ZAMBRÓW;

1446 r. LIW NOWY;

1453 r. NADARZYN;

1460 r. (24 IX) NIESZAWA;

1465 r. JANÓW;

1466 r. RADZIŁÓW;

1475 r. (3 III) KŁAJPEDA (obecna Litwa);

1477 r. ŚLUBÓW;

1482 r. (4 XI) MIASTKÓW KOŚCIELNY;

1485 r. BLEDZEW;

1488 r. MORDY;

1491 r. MIEDNIKI (WORNIE, obecna Litwa);

1496 r. MOKOBODY;

1500 r. WĘGRÓW;

XVI wiek

1501 r. (26 III) BROK;

1501 r. (26 III) WYSZKÓW;

1505 r. (25 V) NIEDZBÓRZ;

1506 r. SAWIN;

1506 r. (28 II) IŁÓW;

1510 r. WANIEWO;

1514 r. (27 VI) NAREW;

1519 r. (5 III) DOBRZYŃ NAD WISŁĄ;

1519 r. BOLIMÓW;

1519 r. KOWAL;

1523 r. (22 III) KLESZCZELE;

1523 r. (2 V) STANISŁAWÓW;

1524 r. (24 VI) GRABOWO;

1525 r. ZAKROCZYM;

1526 r. (10 IV) KALABONA;

1526 r. (10 IV) SIENNICA;

1528 r. (4 II) ANDRZEJEWO;

1530 r. (28 IX) DOBRE;

1532 r. DŁUTOWO;

1547 r. (15 I) SIEDLCE;

1547 r. (15 II) GONIĄDZ;

1548 r. (21 I) BOROWE;

1548 r. (21 I) KARCZEW;

1548 r. (21 I) SEROCZYN;

1549 r. (26 I) SANDOMIERZ;

1552 r. (2 XI) TYLŻA (obecna Rosja);

1553 r. (28 VIII) PŁONNE;

1558 r. (24 X) OSIECK;

1560 r. (1 I) OLECKO;

1570 r. GOŁDAP;

1571 r. (4 IV) WĘGORZEWO;

1572 r. (11 V) SZKUDY (obecna Litwa);

1573 r. (?) GIŻYCKO;

1582 r. (8 X) CZERWIŃSK (część klasztorna);

1583 r. IŁAWKA (obecna Rosja);

1583 r. WYSTRUĆ (obecna Rosja);

XVII wiek

1616 r. (23 III) SZCZYTNO;

1628 r. BARCIANY;

1642 r. LABIAWA (obecna Rosja);

1645 r. (8 XI) PISZ;

1650 r. WEJHEROWO.

1660 r. WARKA;

1671 r. KORYCIN;

XVIII wiek

1701 r. PROSPERÓW;

1723 r. (9 I) BIAŁA.

Miasta lokowane na Prawie Chełmińskim (alfabetycznie): plik do pobrania

Opracowanie tekstu:
Elżbieta Pawelec, główny specjalista ds. promocji turystycznej UM Chełmno