792 lata temu powstało słynne Prawo Chełmińskie
28 grudnia 2025 roku przypada 792. rocznica nadania Chełmnu przywileju lokacyjnego i jednocześnie powstania jednego z najstarszych praw miejskich w Europie – Prawa Chełmińskiego.
Przywilej Chełmiński nadany 28 grudnia 1233 r., przez Wielkiego Mistrza zakonu krzyżackiego Hermanna von Salza i Mistrza Krajowego na Słowiańszczyznę Hermanna Balka – to miejskie prawo lokacyjne, które zapisało się na kartach historii jako słynne „Prawo Chełmińskie”. Jego wystawienie było przypieczętowaniem wielowiekowego istnienia Chełmna, które funkcjonowało najpierw w Kałdusie na Górze św. Wawrzyńca do ok. 1230/32 roku, następnie na terenie dzisiejszego Starogrodu, ówczesnym „nowym mieście Chełmno”, aż do przeniesienia po ok. 1244 roku – na obecnym miejscu.
Przywilej Chełmiński to prawo, które zawierało m.in. elementy prawa magdeburskiego, flamandzkiego, polskiego, węgierskiego i lubeckiego. Od XIII aż do XVIII wieku było on wzorcem prawnym, gospodarczym i architektonicznym do lokowania 225 miast (m.in. Warszawy, Gdańska, Torunia, Płocka czy Wadowic) oraz 1364 wsi i osad, tj. na terenie dawnego państwa krzyżackiego (m.in. Pomorza, Warmii, Mazur czy Litwy i Rosji), a także Królestwa Polskiego (m.in. Wielkopolski, Mazowsza czy Małopolski) oraz Siedmiogrodu.
Było to bardzo postępowe i nowoczesne prawo, które regulowało wszystkie dziedziny życia społeczno-gospodarczego, m.in. powoływało radę miejską, zwalniało miasto od „niesłuszych podatków” na rzecz zakonu oraz z cła i przymusowych gościn, regulowało służbę wojskową, nadawało swobodę żeglugi, czy dawało kobietom prawo dziedziczenia majątku. Wprowadzało też jednolitą wspólną monetę dla całego państwa zakonnego tzw. denar chełmiński, a także określało wzorce miernicze jak np.: włóka chełmińska, pręt chełmiński (ok. 4,35 m) czy korzec chełmiński. Ciekawostką jest, że „moneta chełmińska” stanowiła jeden z kilku środków płatniczych również w Królestwie Polskim, w tym m.in. w Krakowie.
Przywileje w nim zawarte przyciągały do Chełmna i miast lokowanych na jego mocy, również m.in. kupców z różnych krajów Europy Zachodniej, jak i Królestwa Polskiego. Dzięki niemu Chełmno stało się „średniowiecznym miastem wzorcem” i miało ono również ogromny wpływ na rozwój urbanistyczny Europy Wschodniej. Na jego też mocy Chełmno miało stać się stolicą państwa zakonnego (po łac. civitas metropolitana), mimo iż później stolicą stał się Malbork, to w dokumentach, w tym w odnowionym w 1251 roku Przywileju Chełmińskim, określano je jako „miasto główne i godniejsze od pozostałych”. Dla podkreślenia znaczenia Chełmna należy dodać, że do 1458 roku funkcjonował w chełmińskim ratuszu Sąd Wyższy Prawa Chełmińskiego.
Spisany w języku łacińskim pierwotny „Przywilej Chełmiński” z 28 grudnia 1233 roku został wystawiony jednocześnie, na jednym dokumencie, dla dwóch miast: Chełmna i Torunia, niestety spłonął on w pożarze, stąd 1 października 1251 roku Wielki Mistrz Krajowy Eberhard von Seyn dokonał jego odnowienia, tym razem dla każdego z ww. miast już na osobnych dokumentach.
Chełmiński egzemplarz odnowionego Przywileju Chełmińskiego z 1251 roku (wywieziony i ukryty wraz z cennymi, historycznymi dokumentami Chełmna przez Niemców pod koniec II wojny światowej i przypadkowo odnaleziony przez jednego z polskich historyków),przechowywany jest obecnie w Tajnym Archiwum Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturalnego (Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz) w Berlin – Dahlem.Jego fotokopia prezentowana jest na ekspozycji stałej pt. „Dzieje Chełmna” w Muzeum Ziemi Chełmińskiej w Chełmnie. Natomiast toruński egzemplarz tego „Przywileju” znajduje się w Archiwum Państwowym w Toruniu.
Należy wspomnieć, że „Przywilej Chełmiński” przechowywany w Archiwum Państwowym w Toruniu został wpisany w 2021 roku na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata, która jest „rejestrem dziedzictwa dokumentacyjnego o szczególnej wartości dla historii, kultury i tradycji polskiej” (Przywilej Chełmiński z 1 października 1251 r. – Pamięć Polski).
Na terenie Chełmna również w 2021 roku jedna z ulic miasta znajdująca się na odcinku drogi krajowej nr 91 otrzymała nazwę Aleja Prawa Chełmińskiego.
W 2023 roku miasto obchodziło uroczyście 790 rocznicę nadania Chełmnu przywileju lokacyjnego zw. Przywilejem Chełmińskim, znanym jako Prawo Chełmińskie.
„Prawo Chełmińskie, … jest szczególnym tytułem do dumy mieszkańców pięknego Chełmna
– obok jedynych w swoim rodzaju zabytków architektonicznych (…)”1
Na przestrzeni wieków dziejami Prawa Chełmińskiego zajmowało się wielu uczonych, pisarzy, prawników i historyków. Zachęcam do przeczytania artykułu Badacze dziejów Prawa Chełmińskiego – Pamięci Prof. Zbigniewa Zdrójkowskiego (1915-1995) – badacza dziejów Prawa Chełmińskiego, prof. Wydziału Prawa i Administracji UMK w Toruniu.
Więcej informacji na temat Prawa Chełmińskiego i lokacji Chełmna:
Prawo Chełmińskie 28 grudnia 1233 roku
1 Zdrójkowski Z., Zarys dziejów Prawa Chełmińskiego 1233–1862, Toruń 1983, s. 6, Wydawnictwo UMK.
Opracowanie:
Elżbieta Pawelec, główny specjalista ds. promocji turystycznej UM Chełmno
