Historia Chełmna
Nazwa Miasta
Pierwsza źródłowa wzmianka o Chełmnie pochodzi z XI w. Najstarsze zapisy tej nazwy przekazały nam ją w postaci Chołmien z północnopolskim połączeniem głosek „oł”. Stąd pochodzi łacińska nazwa Culmen jak również niemiecka Colmen czy też Culm.
Nazwa miasta odnosi się głównie jednak do położenia topograficznego miasta. Polskie określenie „Chełmno” pochodzi od słowa „Chełm” co oznacza hełm, wzgórze. To samo znaczenie ma również łacińskie określenie, Culmen i niemieckie Kulm. A więc Chełmno oznaczało osadę na wzgórzu, ponieważ zostało założone na wzgórzach już jako Kałdus, potem jako nowe miasto Chełmno w dzisiejszym Starogrodzie jak również i obecne.
Herb
Historia herbu miasta sięga XIII w., a pierwszy wizerunek przedstawiał rycerza na koniu pod baldachimem, trzymającego chorągiew Chełmna (ew. ziemi chełmińskiej). Fale na nim przedstawione pokazują wzgórza chełmińskie lub też trzy rzeki ograniczające historyczną ziemię chełmińską tj. Wisłę, Drwęcę i Osę, a nad nimi symbol stolicy górującej nad całą tą ziemią. W kolejnych stuleciach herb został przekształcony i odzwierciedlał położenie miasta na dziewięciu wzgórzach. Obecny herb stanowi dziewięć pagórków, na których położone jest miasto, oraz wpisany w nie krzyż maltański będący symbolem chrześcijaństwa. Nad nimi znajduje się złota korona, a pod widnieją trzy fale rzeczne symbolizujące Wisłę.
W 1623 r. Paweł Kuszewicz następująco opisywał herb Chełmna:
“Gdy miasto Chełmno w Prusiech zbudowano,
Temu dziewięć gór za herb darowano.
A to dlatego, iż na górach leży,
Pod którą Wisła ku Gdańskowi bieży.
A na wierzchu gór krzyż jest osadzony,
Temu (rzecz pewna) aby z każdej strony
Nieprzyjacioły swe krzyżem gromiło,
A w każdej trwodze onym się broniło
Albo też temu, żeby tym znać dali
Krzyżacy, że je zbudowali.”
Historia Chełmna
Chełmno, malowniczo położone na dziewięciu wzgórzach, zachowało do dziś niezwykły średniowieczny klimat – wciąż otaczają je najdłuższe zachowane w Europie mury miejskie, a uliczki wytyczone są w dawny szachownicowy układ, którego centrum zdobi gotycko-renesansowy ratusz. Historia tego „miasta zakochanych” sięga jednak znacznie wcześniej niż romantyczne legendy. Już w XI wieku Piastowie wznieśli na pobliskim wzgórzu św. Wawrzyńca w Kałdusie gród obronny strzegący północnych rubieży państwa. Pierwsza osada Chełmna powstała właśnie tam, lecz w początkach XIII wieku została zniszczona podczas najazdu pogańskich Prusów.
Niedługo potem na ziemię chełmińską przybył zakon krzyżacki, któremu książę Konrad Mazowiecki przekazał te tereny. Krzyżacy szybko docenili strategiczne położenie grodu – w 1228 roku obrali Chełmno na stolicę ziemi chełmińskiej, a w latach 1230–1250 miasto było głównym ośrodkiem zakonu i siedzibą pierwszej komturii. W 1233 roku wielki mistrz zakonu nadał Chełmnu (wraz z Toruniem) prawa miejskie, spisane w słynnym Prawie Chełmińskim. Ten nowoczesny jak na owe czasy przywilej lokacyjny uczynił z Chełmna „miasto stołeczne” nowej krainy i posłużył za wzór do lokacji ponad 200 innych miast w regionie. Co ciekawe, pierwotnie miasto nazywane było przez Krzyżaków Culm (łac. Culmen), od czego wywodzi się określenie „prawo chełmińskie” znane także w niemieckiej wersji jako Kulm. Po pożarze i zniszczeniach w połowie XIII wieku, Chełmno przeniesiono ze starej lokacji w Starogrodzie Chełmińskim na obecne miejsce – na wysoką skarpę nad Wisłą, gdzie łatwiej było bronić miasta. Dzięki temu do dziś możemy podziwiać przepiękną panoramę czerwonych dachów i wież, wyrastających ponad zielone tarasy parków.
Chełmno w kolejnych stuleciach rozwijało się jako miasto handlowe. Weszło do Hanzy (choć nigdy nie dorównało pod tym względem pobliskiemu Toruniowi), a od 1454 roku brało udział w powstaniu przeciwko Krzyżakom. Na mocy II pokoju toruńskiego w 1466 roku Chełmno wraz z całą ziemią chełmińską powróciło pod panowanie Królestwa Polskiego, stając się częścią autonomicznych Prus Królewskich. W kolejnych wiekach miasto słynęło z wysokiego poziomu edukacji – już w 1386 roku planowano tu utworzenie uniwersytetu, a od 1473 r. działała Akademia Chełmińska, szkoła o randze wyższej, reaktywowana ponownie w XVII wieku i związana nawet z włoskim Uniwersytetem w Bolonii. Jej wychowankiem był m.in. młody Mikołaj Kopernik, który pobierał nauki w Chełmnie zanim zasłynął jako wielki astronom.
W XVIII wieku znaczenie miasta podupadło, a wskutek I rozbioru Polski w 1772 roku Chełmno znalazło się pod zaborem pruskim. Przez niemal 150 lat pozostawało poza państwem polskim, na krótko będąc częścią Księstwa Warszawskiego, a następnie Prus i zjednoczonych Niemiec. Dopiero po I wojnie światowej, na mocy traktatu wersalskiego, 22 stycznia 1920 roku Chełmno powróciło do odrodzonej Polski jako miasto powiatowe województwa pomorskiego. Dzięki temu możemy dziś świętować ponad 700 lat polskiej historii i kultury zaklętej w chełmińskich zabytkach. Co ważne, mimo zawieruch dziejowych miasto nie doznało poważniejszych zniszczeń – nawet podczas II wojny światowej ominęły je walki frontowe. Dlatego spacerując po Chełmnie wciąż odczuwamy atmosferę dawnych wieków: otaczają nas gotyckie kościoły, średniowieczne mury i zabytkowe kamienice.
Dziś Chełmno znane jest także jako „Miasto Zakochanych”, ze względu na cenną relikwię św. Walentego, od wieków przechowywaną w tutejszej farze (kościele Wniebowzięcia NMP). Zakochani pielgrzymują do tego 700-letniego kościoła zwłaszcza w okolicy 14 lutego, by oddać cześć patronowi miłości – i to właśnie dzięki św. Walentemu Chełmno zyskało swój romantyczny przydomek.
