Pamięci Prof. Zbigniewa Zdrójkowskiego (1915-1995) – badacza dziejów Prawa Chełmińskiego
„Prawo Chełmińskie, … jest szczególnym tytułem do dumy mieszkańców pięknego Chełmna – obok jedynych w swoim rodzaju zabytków architektonicznych (…)”1
prof. Zbigniew Zdrójkowski
Na przestrzeni wieków dziejami Prawa Chełmińskiego zajmowało się wielu uczonych, pisarzy, prawników i historyków.
Pierwszym badaczem i związanym z Chełmnem, który sporządził kopię Przywileju Chełmińskiego z 1233 roku (zawarta w „Kopiariusz dokumentów chełmińskich”) był chełmiński pisarz miejski Konrad Bitschin (Konrad z Byczyny) – 1431 roku; kolejnym był Paweł Kuszewicz, który przełożył na język polski Rewizję Prawa Chełmińskiego w 1623 roku; natomiast ławnik, rajca i sędzia chełmiński Jakub Czechowicz zasłynął z publikacji pt. Praktyka Kryminalna (wyd. w 1769 r.), która jest pierwszym podręcznikiem prawa karnego spisanym w języku polskim.
W XVIII i XVIII wieku Prawem Chełmińskim zajmowało się wielu innych badaczy: wybitny historyk Krzysztof Jan Hartknoch, uznawany jest za pierwszego badacza historii Prawa Chełmińskiego i który wykonał kolejną kopię Przywileju z 1233 roku; Gotfryd Lengnich, Jan Henryk Hauenstein, Michał Krzysztof Hanow, Krystian Bogumił Steiner; w XIX w.: – polski historyk Jan Wincenty Bandtkie-Stężyński – uznawany za pierwszego polskiego znawcę Prawa Chełmińskiego; doktor nauk prawniczych – polski hrabia Adam Sierakowski, a także niemieccy naukowcy: Jan Ernest Otton Stobbe; Emil Steffenhagen, Max Töppen, Arthur Semrau. W XX w., najwięcej z okazji 700-lecia Prawa Chełmińskiego w 1933 r., pojawiły się liczne opracowania zarówno polskich jak i niemieckich badaczy – historyków i prawników. Wśród niemieckich prawników i historyków prawa należy wymienić takie nazwiska jak: Guido Kisch, Hermann Kleinau i Arthur Methner.
W XX w. tematyką dot. historii Prawa Chełmińskiego zajmowali się wybitni polscy historycy, prawnicy i archiwiści, m.in.: prof. Stanisław Estreicher, prof. Karol Górski, prof. Zbigniew Zdrójkowski, prof. Antoni Czacharowski, prof. Stanisław Salmonowicz, dr hab. Jerzy Luciński, prof. Janusz Bieniak, prof. Krystyna Kamińska, prof. Krystyna Melkowska-Zielińska, prof. Wacław Odyniec czy prof. Tadeusz Maciejewski.
Szczególne miejsce wśród badaczy historii Prawa Chełmińskiego zajmuje prof. Zbigniew Zdrójkowski, prof. UMK w Toruniu.
fot. arch. Wydział Prawa i Administracji
UMK w Toruniu
Profesor Zbigniew Zdrojkowski (1915 – 1995), absolwent prawa Uniwersytetu Warszawskiego, to wybitny badacz historii prawa i ustroju oraz zasłużony wykładowca na Wydziale Prawa na Uniwersytecie Warszawskim i Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od 1945 roku, z przerwą w latach 1951 – 1958, związany z Katedrą i Wydziałem Prawa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, w latach 1951 – 1966 pracował na wydziale prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Przyczynił się do reaktywacji Wydziału Prawa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w 1958 roku, kiedy to objął funkcję prodziekana i kierownictwo Katedry Powszechnej Historii Państwa i Prawa UMK. W 1972 r. został powołany na Dyrektora Instytutu Historyczno-Prawnego na Wydziale Prawa UMK, do 1990 roku pełnił funkcję Kierownika Zakładu Powszechnej Historii Państwa i Prawa. Był inicjatorem powstania na UMK w Toruniu w 1982 roku jedynego w Polsce Zakładu Historii Prawa Niemieckiego w Polsce, który zajmował się m.in. badaniami nad prawem niemieckim i pruskim w Polsce, w tym Prawem Chełmińskim.
Z. Zdrójkowski był zafascynowany Prawem Chełmińskim i Chełmnem, gdzie już w 1946 roku prowadził m.in. kwerendę Archiwum chełmińskiego kościoła farnego pw. WNMP, podczas której natknął się na cenne dokumenty miasta Chełmna, w tym rękopis zawierający Wilkierz Chełmna z 1590 roku. Jego opracowania, artykuły i publikacje książkowe dotyczące problematyki i dziejów Prawa Chełmińskiego ukazywały się w latach 1948 – 1990.
Wspominając profesora Zbigniewa Zdrójkowskiego należy podkreślić jego ogromny wkład w badania nad dziejami Prawa Chełmińskiego, jego popularyzację oraz obchody 750-lecia Prawa Chełmińskiego. Wydarzenia i inicjatywy, które odbyły się z tej okazji zapisały się w szczególny sposób historii Chełmna, a mieszkańcy wspominają je do dziś z wielkim wzruszeniem.
(…) W 1977 doszło głównie za staraniem Prof. Zdrójkowskiego do podpisania umowy między miastem Chełmnem a Uniwersytetem M. Kopernika, co do wspólnego uczczenia rocznicy 750 – lecia wydania przywileju chełmińskiego, nie tylko okolicznościowymi imprezami natury naukowej, ale przede wszystkim sfinansowaniem i wydaniem szeregu prac związanych z problematyką prawa chełmińskiego*. Na redaktora i koordynatora tych opracowań i wydawnictw źródłowych, w wyniku wspomnianego porozumienia, powołany został właśnie, o czym należy pamiętać, Prof. Zdrójkowski, który zresztą prace przygotowawcze w tym zakresie prowadził już od dłuższego czasu, pozyskując dla realizacji tych zadań badawczych szereg cennych, wyjątkowo kompetentnych współpracowników z wielu ośrodków naukowych w kraju. Był to zespół autorów, tłumaczy i recenzentów, liczący około 40 osób. Zdaniem Prof. K. Kamińskiej, powołującej się na pogląd Prof. G. Labudy, dobór najlepszych specjalistów pozwala ocenić poszczególne edycje źródłowe – „jako nieomal doskonałe”. Warto ponadto podkreślić, że to w istocie głównie dzięki osobistemu zaangażowaniu i uporowi Profesora pozyskane zostały ostatecznie, po wieloletnich zabiegach, niezbędne środki finansowe na te badania.
Owocem wytrwałych wysiłków organizacyjnych i redakcyjnych Profesora było przygotowanie serii monografii z zakresu prawa chełmińskiego i dziejów prawa miejskiego w Polsce autorstwa Z. Zdrójkowskiego, A. Szorca, M. Wożniak, Z. Rymaszewskiego i K. Kamińskiej oraz serii wydawnictw źródłowych. Były to teksty pomników prawa chełmińskiego w przekładzie na język polski lub w wydaniu dwujęzycznym. Wydawnictwa te mają szczególną wartość jako, że skłaniają do podejmowania nowej problematyki badawczej lub pogłębiania studiów już rozpoczętych. 1
Profesor Z. Zdrójkowski podzielał też zdanie wspomnianego wcześniej innego badacza Prawa Chełmińskiego – Guido Kischa, który twierdził, (…) że przywilej chełmiński z 1233 r. przerasta znaczeniem i zakresem inne przywileje lokacyjne i jest swoistego rodzaju Magna Charta Libertatum” (tłum. z łaciny: Wielką Kartą Swobód/ Wielką Kartą Wolności). 2
W ramach upamiętnienia 750 – rocznicy powstania Prawa Chełmińskiego na podstawie ww. umowy z Urzędem Miasta Chełmna powstały m.in. następujące publikacje:
– Studia Culmensia Historico-Juridica czyli Księga pamiątkowa 750 – lecia Prawa Chełmińskiego, tom 1, pod red. Z. Zdrójkowski (red.), Toruń 1990, Wydawnictwo UMK;
– Studia Culmensia Historico-Juridica czyli Księga pamiątkowa 750 – lecia Prawa Chełmińskiego, tom 2, pod red. Z. Zdrójkowski (red.), Toruń 1988, Wydawnictwo UMK;
– Prawo Starochełmińskie 1584 (1394), Teksty pomników Prawa Chełmińskiego w przekładach polskich nr 2, pod red. Maisl W., Zdrójkowski Z., Toruń 1985, Wydawnictwo UMK;
– Zdrójkowski Z., Zarys dziejów Prawa Chełmińskiego (1233-1862): studium na siedemsetpięćdziesięciolecie wydania Przywileju Chełmińskiego oraz lokacji miast Chełmna i Torunia, Toruń 1983, Wydawnictwo UMK;
– Przywilej chełmiński 1233 i 1251, wydanie i opracowanie K. Zielińska-Melkowska, przekład W. Wróblewski, Teksty pomników Prawa Chełmińskiego w przekładach polskich nr 1, pod red. Z. Zdrójkowski, Toruń 1986, Wydawnictwo UMK.
Dzięki działalności tego wybitnego i zasłużonego dla Miasta Chełmna, profesora Z. Zdrójkowskiego dziś zawdzięczamy poszerzenie wiedzy na temat Prawa Chełmińskiego i problematyce z nim związanej. Jego publikacje wraz „ze wspomnianą monografią na czele stanowią nadal „elementarz”, od którego należy zaczynać badania nad prawem chełmińskim”.3
Mieszkańcy Chełmna powinni pamiętać słowa Prof. Zbigniewa Zdrójkowskiego: „Prawo Chełmińskie, (…) jest szczególnym tytułem do dumy mieszkańców pięknego Chełmna – obok jedynych w swoim rodzaju zabytków architektonicznych (…)”.1
1 Zdrójkowski Z., Zarys dziejów Prawa Chełmińskiego 1233–1862, Toruń 1983, s. 6, Wydawnictwo UMK.
2 Gaca Andrzej; Naworski Zbigniew (2015),Zbigniew Zdrojkowski (1915-1995) Badacz historii prawa i ustroju oraz zasłużony dydaktyk i organizator nauki, w: Salmonowicz S. (red.) Ze Złotej Księgi Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (s. 92-123), Toruń: Wydawnictwo UMK
3 Ibid.
Składam serdeczne podziękowania Panu dr. hab. Andrzej Gaca, prof. UMK oraz dr. hab. Zbigniew Naworskiemu prof. UMK, z Wydziału Prawa i Administracji UMK w Toruniu za kultywowanie Pamięci o Prof. Zbigniewie Zdrójkowskim. Panu Panu dr. hab. Andrzej Gaca, prof. UMK, Katedra Prawa Rzymskiego, Historii Prawa i Ustrojów Państwowych szczególnie dziękuję za współpracę i udostępnienie materiałów do powstania tego artykułu.
Więcej informacji na temat Prawa Chełmińskiego i lokacji Chełmna:
792 lata temu powstało słynne Prawo Chełmińskie – Chełmno
Prawo Chełmińskie 28 grudnia 1233 roku
Opracowanie:
Elżbieta Pawelec, główny specjalista ds. promocji turystycznej UM Chełmno
