Pomniki

Pomnik Walki i Męczeństwa

Pomnik Walki i Męczeństwa usytuowany jest na Placu Wolności, odsłonięto go 22 września 1968 roku dla uczczenia pamięci o ofiarach II wojny Światowej. Na pomniku zostały umieszczone nazwy miejscowości, w których zginęli mieszkańcy powiatu chełmińskiego. Od strony południowej widnieje napis:

POMORDOWANI PRZEZ FASZYSTÓW
NIEMIECKICH W LATACH 1939 x 1945
W MASOWYCH MIEJSCACH STRACEŃ
KLAMRY 2500 OSÓB x MAŁE CZYSTE x
800 OSÓB x PŁUTOWO 260 OSÓB x
POLEGLI ZA OJCZYNĘ ŻOŁNIERZE WOJ-
SKA POLSKIEGO WE WRZEŚNIU 1939 R
W CHEŁMNIE x PŁUTOWIE x STAROGRO-
DZIE x KIJEWIE KRÓLEWSKIM x KOLNIE
I NOWYCH DOBRACH.

ZGINĘLI
ZA TO
ŻE BYLI
POLAKAMI

MIEJSCA STRACEŃ I KAŹNI
CHEŁMNO x DĄBROWA CHEŁMIŃSKA
OSTROMECKO x RAFA x PODWIESK x
WIELKIE ŁUNAWY x GORZUCHOWO x
PAPRZYN x ROBAKOWO x WABCZ x
ŁYNIEC x SARNOWO x UNISŁAW x
RACINIEWO x PAPOWO BISKUPIE
LISEWO x KIJEWO KRÓLEWSKIE x
DORPOSZ SZLACHECKI x

Przed pomnikiem  od strony północnej umieszczono  na posadzce dwie betonowe płyty  z napisem:

URNY
Z PROCHAMI
POLEGŁYCH
I POMORDO
WANYCH

CZYN
SPOEŁE-
CZEŃSTWA
MIASTA
I POWIATU
1968

Grób Nieznanego Żołnierza

Grób Nieznanego Żołnierza ulokowany na ul. Dworcowej, pomiędzy budynkiem Urzędu Miasta Chełmna a Bramą Grudziądzką został odsłonięty 2 listopada 1925 roku. Grób do roku 1939 był miejscem uroczystości patriotycznych. W czasie II wojny światowej Niemcy usunęli płytę i postawili w tym miejscu pomnik Wojaków, przeniesiony z cmentarza ewangelickiego. W 1945 roku płyta powróciła na obecne miejsce. Do lat 60. Było to miejsce nie kryjące szczątków ludzkich, najprawdopodobniej w wyniku prac remontowych złożono w grobie szczątki żołnierzy poległych podczas II wojny światowej. Do dnia dzisiejszego miejsce te jest symbolem i punktem współcześnie odbywających się uroczystości patriotycznych w Chełmnie.

Pomnik Dr. Ludwika Rydygiera

Pomnik dr. Ludwika Rydygiera znajdujący się w Parku Pamięci i Tolerancji im. Ludwika Rydygiera został odsłonięty 21 grudnia 1984 roku, został poświęcony słynnemu chirurgowi, który wniósł cenny wkład w rozwój polskiej i światowej medycyny. Dokonał on w Chełmnie m.in. pierwszej operacji częściowego usunięcia żołądka z nowotworem dnia 16 listopada 1880 roku. Na pomniku widnieje inskrypcja:

SYN ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ
LUDWIK RYDYGIER
1850- 1920
ŚWIATOWEJ SŁAWY
CHIRURG POLSKI

Pomnik ku czci osób internowanych do obozu wojskowego na Kępie Panieńskiej

Pomnik ku czci osób internowanych do obozu wojskowego na Kępie Panieńskiej znajduje się w Parku Pamięci i Tolerancji im. Ludwika Rydygiera, pomiędzy Restauracją „Relax” a kamieniem upamiętniającym dawny cmentarz ewangelicki. Pomnik został odsłonięty 11 listopada 2007 roku, upamiętniający zarówno fakt utworzenia wojskowego obozu internowanych na Kępie Panieńskiej w latach 1982-1983 przez władze PRL jak również udzieloną internowanym osobom pomoc ze strony mieszkańców Chełmna. Na tablicy znajdującej się na pomniku widnieje napis:

WOJSKOWY OBÓZ
INTERNOWANYCH
CHEŁMNO
KĘPA PANIEŃSKA 13
5.11.1982- 2.02.1983
305 INTERNOWA-
NYCH ZE SZCZECINA,
KOSZALINA, ŁODZI,
SŁUPSKA, GDAŃSKA,
ELBLĄGA, OLSZTYNA,
BYDGOSZCZY, TORU-
NIA, WŁOCŁAWKA.
BYLI TO DZIAŁĄCZE
OPOZYCJI DEMOKRATYCZNEJ, CZŁON-
KOWIE NSZZ „S”.

Pomnik Katyński

Pomnik Katyński znajduje  się przed kościołem garnizonowym pw. Matki Boskiej Częstochowskiej przy Alei 3 Maja, został on odsłonięty dnia 24 czerwca 1995 roku. Poświęcono go oficerom Garnizonu Chełmińskiego 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 8 Pułku Strzelców Konnych i Policji Państwowej pomordowanym przez NKWD w 1940 roku w Katyniu i innych miejscach kaźni. Na tablicy pomnika widnieje napis:

KATYŃ
1940

ŻOŁNIERZOM GARNIZONU CHEŁMIŃSKIEGO
66 KASZUBSKIEGO PUŁKU PIECHOTY
I
8 PUŁKU STRZELCÓW KONNYCH
POMORDOWANYCH PRZEZ NKWD W 1940 ROKU
W
KATYNIU
I INNYCH MIEJSCACH KAŹNI
W OKRESIE II WOJNY ŚWIATOWEJ

TOWARZYSZE BRONI
I
SPOŁECZEŃSTWO MIASTA

CHEŁMNO 1994 ROK

Obelisk pamiątkowy poświęcony założycielowi Parku Słowackiego dr Schachtowi i nauczycielowi Rehbeinowi

Obelisk pamiątkowy poświęcony założycielowi Parku Słowackiego dr Schachtowi i nauczycielowi Rehbeinowi znajdujący się w parku im. J. Słowackiego, niedaleko wejścia na stadion miejski, odsłonięty w 1929 roku. Obelisk ten poświęcono założycielowi parku dr Augustowi Schachtowi i nauczycielowi Albertowi Rehbeinowi, który pomagał założycielowi parku w tworzeniu ośrodka turystycznego i sanatoryjnego. Na obelisku widnieje napis:

PARK TEN ZAŁOZYŁ
LEKARZ DR.  SCHACHT
R. 1906
A UPIĘKSZYŁ NAUCZYCIEL
REHBEIN
1906-1917
[TOW. PRZYJ. CHEŁMNA 1929]

Ostatnie dwa wersy odnośnie fundatora obelisku widoczne są na starej fotografii znajdującej się w zbiorach Muzeum Ziemi Chełmińskiej.

Pomnik Niepodległości

Pomnik Niepodległości znajduje się przy drodze krajowej 91 przy IMS – Bydgoska Fabryka Mebli (dawniej „Helvetia Furniture”), został on odsłonięty 10 listopada 1998 roku z okazji 70. Rocznicy Odzyskania Niepodległości. Na tablicy pomnika widnieje inskrypcja:

1918                1920
DLA
UPAMIĘTNIENIA
70 ROCZNICY
ODZYSKANIA
PRZEZ POLSKĘ
NIEPODLEGŁOŚCI
I 69 ROCZNICY
WYZWOLENIA
CHEŁMNA
SPOD ZABORU
PRUSKIEGO
SPOŁECZEŃSTWO
CHEŁMIŃSKIE
1988

W MIEJSCU KOPCA WOLNOŚCI Z 3 MAJA 1921

Na banderoli okalającej tablicę widnieje fragment pieśni Jerzego Kałdowskiego (działacza zasłużonego dla Chełmna):

WITAJ OJCZYZNO NIEPODLEGŁA WITAJ-
NASZA NAJŚWIĘTSZA TY RZECZPOSPOLITA.

Obelisk pamiątkowy z okazji budowy Domu Harcerza

Obelisk pamiątkowy z okazji budowy Domu Harcerza znajdujący się na ul. Harcerskiej, obok Domu Harcerza (siedziba Starostwa Powiatowego w Chełmnie), został odsłonięty 12 października 1967 roku z okazji otwarcia Domu Harcerza jako czynu społecznego młodzieży z pomocą państwa w ramach obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Na blokach obelisku widnieje napis:

DOM
HARCERZA
12.X
1967
WKŁAD MŁODZIEŻY
SZKOLNEJ
CZYN
SPOŁECZNY
1000- LECIA

Na jednym z bloków umieszczono też napisy:

ZHP
CZUWAJ

Obelisk upamiętniający żołnierzy 8 Pułku Strzelców Konnych

Obelisk upamiętniający żołnierzy 8 Pułku Strzelców Konnych znajdujący się  w parku im. Wojska Polskiego nad Wisłą, w pobliżu miejsca przeprawy przez Wisłę w 1939 roku został odsłonięty 12 czerwca 1981 roku. W pobliżu tego miejsca w 1939 roku przeprawiali się, w odwrocie żołnierze z rozbitych w starciach z Niemcami jednostek. Pomnik poświęcony jest wielu kawalerzystom oraz żołnierzom z 66 Pułku Piechoty i innych  niezidentyfikowanych formacji, którzy zginęli w nurtach rzeki. Na obelisku widnieje inskrypcja:

PAMIĘCI ŻOŁNIERZY 8 PUŁKU
STRZELCÓW KONNYCH POLEGŁYCH
NA WSZYSTKICH FRONTACH II WOJNY
ŚWIATOWEJ 1939- 1945 W WALCE
O WOLNOŚĆ OJCZYZNY

12 CZERWCA 1981         SPOŁECZEŃSTWO MIASTA CHEŁMNO

Kamień upamiętniający dawny cmentarz ewangelicki

Kamień upamiętniający dawny cmentarz ewangelicki usytuowany w Parku Pamięci i Tolerancji im. Ludwika Rydygiera przy dawnej bramie cmentarnej u wylotu ul. 22 Stycznia, został odsłonięty 5 sierpnia 1995 roku. Cmentarz pierwotnie był położony pomiędzy ul. Dworcową, przedłużeniem ul. 22 Stycznia oraz Podmurną i Powstańców Wielkopolskich. W okresie międzywojennym dochodził aż do Aleji 3 Maja. W 1904 r. powiększono go o obszar 3.600 m2 w części południowo- zachodniej. Na cmentarzu chowano zmarłych do roku 1945. Po wojnie został zamknięty, a ok. 1947-1950 zlikwidowano go. Na kamieniu widnieje inskrypcja:

PAMIĘCI SPOCZYWAJĄCYCH TU POKOLEŃ
GMINY EWANGELICKIEJ.
NIECH SPOCZYWAJĄ W BOGU.
CHEŁMNO SIERPIEŃ 1995

Na kamieniu położonym przed wspomnianym widnieje napis:

BYLI MIESZKAŃCY CHEŁMNA
I ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ.

Kamień pamiątkowy z okazji XX-lecia Ludowego Wojska Polskiego

Kamień pamiątkowy z okazji XX-lecia Ludowego Wojska Polskiego znajdujący się na Placu Wolności został odsłonięty 12 października 1963 roku. Upamiętniający ofiary poległe w Katyniu i bohaterskie czyny żołnierzy 1 i 2 Armii Ludowego Wojska Polskiego, wyzwalających miasta i obszary Polski podczas II wojny światowej. Na tablicy widnieje inskrypcja:

XX-LECIE
LUDOWEGO WOJSKA
POLSKIEGO

HARCERZE ZIEMI CHEŁMINSKIEJ
CHEŁMNO 12.X.1963

Kamień ku czci mieszkańców Chełmna o wyznaniu mojżeszowym

Kamień ku czci mieszkańców Chełmna o wyznaniu mojżeszowym znajdujący się w Parku Pamięci i Tolerancji im. Ludwika Rydygiera przy Aleji 3 Maja, odsłonięty został  13 maja 2007 roku w ramach odbywających się uroczystości z cyklu „Pamięć i Tolerancja”. Upamiętnia miejsce pochówku Żydów- mieszkańców Chełmna. Wzmożony napływ ludności wyznania mojżeszowego do miasta nastąpił w XIX w., kiedy to uciekając z Rosji znaleźli w mieście  schronienie przed po¬gro¬ma¬mi i nietolerancją. Wie¬lu z nich  osiadło się na stałe. Powiększająca się gmina ży¬dow¬ska w Chełmnie doprowadziła do wzniesienia w 1842 r. domu modlitwy — synagogi (obecnie nieistniejącej) przy ul. Poprzecznej, a miejscem pochówku stał się cmentarz — kirkut przy obecnej ul. Powstańców Wielkopolskich. Na tablicy kamienia znajduje się inskrypcja:

CMENTARZ ŻYDOWSKI
ZAŁOZONY W XIX WIEKU
ZNISZCZONY W CZASIE II WOJNY ŚWIATOWEJ PRZEZ NIEMCÓW
PRZECHODNIU USZANUJ MIEJSCE SPOCZYNKU ZMARŁYCH
PAMIĘCI SPOCZYWAJĄCYCH TU ŻYDÓW MIESZKAŃCÓW CHEŁMNA
TABLICA UFUNDOWANA PRZEZ
MIASTO CHEŁMNO
FUNDACJĘ OCHRONY DZIEDZICTWA ŻYDOWSKIEGO
5767/2007

Nieistniejące

Kamień pamiątkowy ku czci Ludwika Schmidta: znajdował się na Nowych Plantach. Odsłonięty ok. 1902 roku. Poświęcony Ludwikowi Schmidtowi, który był zaaranżował Planty. Jego wkład w kształtowanie zieleni w Chełmnie był znaczący.

Kamień pamiątkowy ku czci założyciela Nowych Plant burmistrza Lauterbacha:

Znajdował się na Nowych Plantach. Odsłonięty został 9 lipca 1892 roku. Upamiętniający założyciela Nowych Plant, który został utworzony w 1834 roku, burmistrza Luterbacha .

Kopiec Wolności: znajdował się przy Szosie Grudziądzkiej, przy drodze krajowej A1, w miejscu  wieży Bismarca, obecnie znajduje się w tym miejscu Pomnik Niepodległości. Kopiec rozpoczęto sypać 3 maja 1921 roku, prac przy jego wznoszeniu nie ukończono. Sypanie Kopca Wolności było aktem uczczenia 130. Rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja.

Obelisk ku czci poległych żołnierzy radzieckich: znajdował się na Rynku. Odsłonięty ok. 1945 roku. Poświęcony żołnierzom Armii Czerwonej, którzy polegli na terenie miasta Chełmna. Obecnie szczątki żołnierzy znajdują się w mogile przy Aleji 3 Maja.

Pomnik cesarza Fryderyka III: znajdował się na ul. Dworcowej w miejscu obecnego Grobu Nieznanego Żołnierza. Odsłonięty 25 maja 1890 roku. W 1920 roku kiedy Chełmno powróciło do Polski pomnik ten rozebrano. Poświęcono go Fryderykowi III, królowi pruskiemu i cesarzowi niemieckiemu, w polityce niechętnemu Bismarcowi.

Pomnik Fryderyka II Wielkiego: znajdował się na dziedzińcu koszar pruskiego Korpusu Kadetów przy ul. 22 Stycznia 16. Data odsłonięcia jest nieznana. Upamiętniający założyciela chełmińskiego Korpusu Kadetów Fryderyka II Wielkiego. Popiersie w 1919 roku umieszczono w koszarach w Kołobrzegu.

Pomnik Wojaków: znajdował się na Rynku, od strony południowo- zachodniej od Ratusza. Odsłonięty 18 sierpnia 1889 roku. Pomnik  zmieniał swoje położenie wielokrotnie. W 1930 r. do lat 40. mieścił się na ul. Dworcowej (obecnie Grób Nieznanego Żołnierza). Pomnik poświęcony był żołnierzom z Chełmna i powiatu chełmińskiego, którzy zginęli w wojnach w latach: 1864, 1866, 1870/71.

Wieża Bismarca: znajdowała się przy Szosie Grudziądzkiej, przy drodze krajowej A1, obecnie znajduje się w tym miejscu Pomnik Niepodległości. Odsłonięty 19 sierpnia 1909 roku. Rozebrany prawdopodobnie w 1920 roku. Monument poświęcony był „żelaznemu kanclerzowi” jakim był Otto von Bismarc.